پوكي استخوان يا استئوپوروز
پوكي استخوان حالتي است كه در آن استخوان شكننده شده و احتمال شكستگي با ضربات كوچك افزايش مي يابد . پوكي استخوان از گرفتاري هاي شايع ، در جوامع بشري است ، كه بعد از سن 35 سالگي روند آن در انسان آغاز مي شود. حدود نيمي از زنان مسن تر از 45 سال و 90درصد زنان مسن تر از 75 سال به بيماري پوكي استخوان مبتلا مي شوند. مردان مسن نيز به پوكي استخوان دچار مي شوند كه البته ميزان ابتلاي آنان كم تر از زنان است. به طور تقريبي از هر 3 زن يك نفر و ازهر دوازده مرد يكي به پوكي استخوان دچارمي شوند . اين امر در سال ، منجربه ده ها هزار شكستگي ناتوان كننده ، در مبتلايان مي شود كه متاسفانه تعداد اندكي از مبتلايان به پوكي استخوان مورد بررسي و ارزيابي قرار مي گيرند .
اين شكستگي ها به طور عمده دراين نواحي رخ مي دهد : گردن ، استخوان ران ، مهره هاي ستون فقرات و استخوان هاي مچ دست ، حتي گاهي شكستگي هاي خود به خود مهره ها ، گردن و استخوان ران هم ديده مي شود.
مي توان بافت استخواني را به زبان ساده به صورت زير تقسيم كرد: استخوان انسان همانند يك ساختمان است كه داراي اسكلت بندي ، ديوار چيني و ملات بين آجرهاست. اسكلت اين استخوان ها از رشته هاي قوي و محكمي به نام رشته هاي كلاژن تشكيل شده كه مابين رشته ها را املاح كلسيم پرمي كند. همچنين از آنجا كه استخوان ، بافتي زنده است ، محتوي مقدار زيادي سلول هاي جوان و بالغ استخواني است كه وظيفه ساختن بافت استخوان ها را به عهده دارند.
پوكي استخوان عارضه اي است كه با بالا رفتن سن به وجود مي آيد ، در نتيجه از استحكام بافت و املاح استخواني كم شده و از مقاومت آن كاسته مي شود. استخوان انسان در دوران كودكي از خاصيت ارتجاعي برخوردار است و تحمل فشار زياد را دارد و به تدريج سفت و محكم مي شود ، اين مسئله در سن 20 سالگي به اوج خود مي رسد ، بين سن 20 تا 35 سالگي استحكام استخوان ها به همان قوت باقي مي ماند. به همين دليل ضربات شديد ، مثل تصادفات مي تواند منجر به شكستگي استخوان شود. اما از اين سن به بعد ، به تدريج و با سرعتي كم ، از تراكم استخوان ها كم شده و با بالارفتن سن ، پوك مي شوند. در زنان، بعد از سن يائسگي به علت توقف ترشح هورمون هاي زنانه و نقش مهم اين هورمون ها در استحكام استخوان ها ، شيوع پوكي استخوان زيادتر مي شود.
چه كساني در معرض پوكي استخوان قرار دارند؟
به طور تقريبي و با احتمال زياد همه ما در معرض پديده ناخوشايند پوكي استخوان قرار داريم.
· افراد مسن در معرض ابتلاي بيشتري قرار دارند.
· عارضه پوكي استخوان در نزد خانم ها بعد از سن يائسگي بسيار شايع و زنان ، بيش از مردان به پوكي استخوان مبتلا مي شوند ، به ويژه اگر يائسگي زودرس در خانم ها ايجاد شده باشد.
· تحرك بدني و ورزش ، باعث استحكام استخوان ها در هر سني مي شود. عدم تحرك و استراحت زياد باعث تحليل و پوكي سريع استخوان ها مي شود و شكستگي استخواني را بيشتر مي كند.
· گاه پوكي استخوان در برخي ازخانواده ها بيشتر ديده مي شود. همچنين در بعضي از نژادها مثل بعضي از نژادهاي آسيايي اين پوكي بيشتر است.
· تغذيه ، نقش مهمي در پوكي استخوان به عهده دارد. افرادي كه كلسيم كافي در رژيم غذايي آنها وجود ندارد و يا ويتامين D كافي دريافت نمي كنند ، در معرض ابتلا بيشتري هستند.
· همچنين نتايج حاصل از مصرف سيگار و قهوه زياد هم ، در پوكي استخوان ثبت شده است.
كساني كه خود سيگار مي كشند ، ياهمنشين سيگاري ها هستند ، در معرض پوكي استخوان زودرس قراردارند و زناني كه سيگار مي كشند ، دچار پوكي استخوان شديدتري هستند.
· استفاده طولاني از كورتن ها و يا داروهاي ادرارآور، مي تواند باعث پوكي استخوان شود. البته قابل ذكر است كه مصرف يك يا چند آمپول كورتن در سال چنين اختلالي را ايجاد نمي كند.
· افرادي كه از بعضي اختلالات هورموني مشخص رنج مي برند ، مثل پركاري تيروئيد و پارا تيروئيد ، كم كاري غدد جنسي و بيماري كوشينگ در معرض ابتلاي بالاتري به پوكي استخوان هستند.
آيا پوكي استخوان علامتي دارد؟
متاسفانه بايد گفت پوكي استخوان قبل از بروز عوارض آن علامتي ندارد. علائم هنگامي ايجاد مي شود كه شكستگي اتفاق افتاده باشد. درد ناگهاني و شديد در ستون فقرات ، مي تواند از علائم شكستگي هاي ستون فقرات باشد. ممكن است شكستگي مهره ، بدون درد اتفاق افتد و به صورت خميدگي ستون فقرات و كاهش قد بيمار ديده شود. اگر چه عكس برداري با اشعه ايكس به تشخيص شكستگي كمك مي كند ، ولي براي تشخيص زودرس آن روش مناسبي نيست . پس بهتر است كليه افرادي كه درمعرض خطر پوكي استخوان قرار دارند ، قبل از شروع عوارض ، مورد ارزيابي قرار گيرند و در صورت مبتلا بودن ، اقدامات پيش گيرانه صورت گيرد.
بهترين روش براي تشخيص پوكي استخوان ، سنجش تراكم استخوان يا دانسيتومتري است. خوشبختانه امروزه براي سنجش تراكم استخوان دستگاه هاي جديدي ساخته شده كه مي تواند با دقت نسبتاً زيادي ، تراكم استخواني و نسبت آن ، با استخوان سالم و سن مناسب را اندازه گيري كنند. آزمايش سنجش تراكم استخواني بدون درد است و تنها چند دقيقه طول مي كشد ، همچنين احتياج به آمادگي قبلي ندارد و در طي آن دارويي مصرف نمي شود. اين سنجش ، پزشك را قادرمي سازد تا شدت پوكي استخوان را اندازه گيري كرده و در نتيجه استحكام استخوان را بسنجد.
بنابراين بهترين روش پيشگيري از پوكي استخوان و عوارض آن ، رعايت رژيم غذايي مناسب ، فعاليت ورزشي مناسب و دوري ازعوامل كمك كننده در افزايش پوكي استخوان ، مانند استعمال دخانيات (به ويژه تمام موارد ذكر شده تا قبل از سن 35 سالگي) و ارزيابي هاي لازم براي تعيين ميزان تراكم استخواني است.
جلوگيري از پديده پوكي استخوان
مي توان با روش هاي بسيار ساده اي خطر پوكي استخوان را كاهش داد:
· با اطلاع از وضعيت استخوان ها به ويژه در خانم ها دردوران نزديك به يائسگي، به وسيله مشورت با پزشك، به كار بردن روش تشخيص مناسب و در صورت نياز تجويز دارو هاي ويژه مي توان از پيشرفت بيماري و عوارض حاصل از آن پيش گيري كرد.
· تغذيه مناسب ، از روشهاي موثر براي پيش گيري پوكي استخوان است. غذاي انسان بايد محتوي پروتئين ، املاح كافي و ويتامين هاي لازم باشد ، تا روند پوكي استخوان كندتر شود.
بهترين منبع كلسيم و پروتئين، شير، پنير، ماست و غذاهاي دريايي به ويژه ماهي است
كلسيم يكي از اجزاي سازنده استخوان است و غذاي روزانه هر فرد بالغ ، بايد حداقل حاوي 1000 تا1200 ميلي گرم كلسيم باشد. البته اين مقدار در زنان باردار ، شيرده ، يائسه ، افراد مسن و بچه ها بيشتر بوده و بين 1500تا2000 ميلي گرم است . همان طور كه گفته شد ، فرآورده هاي لبني مانند شير ، ماست ، كشك ، قره قوروت ، پنير از منابع مهم و بسيار خوب كلسيم اند . ساير منابع حاوي كلسيم عبارتند از: سبزيجات برگ سبز ، كلم پيچ ، شلغم ، هويج ، پرتقال ، انگور ، توت فرنگي ، خرمالو ، زيتون ، جعفري ، اسفناج ، كرفس ، كشمش ، بادام ، پسته ، گردو ، حبوبات و غذاهاي دريايي مانند ماهي به ويژه ماهي تن ، كيلكا و ساردين.
در زير به مقادير تقريبي كلسيم در بعضي از مواد ذكر شده اشاره مي شود:
مقداركلسيم به ميلي گرم | نوع ماده غذايي | مقدار ماده غذايي |
290 | شير كم چرب | 1ليوان |
415 | ماست كم چرب | 1 ليوان |
150 | پنير | 30 گرم |
430 | كشك | 100گرم |
140 | پسته | 100گرم |
354 | ماهي كنسروشده باروغن | 100گرم |
437 | ماهي كنسروشده بدون روغن | 100گرم |
93 | اسفناج | 100گرم |
56 | پرتقال | 1عدد |
144 | لوبياي خشك خام | 100گرم |
126 | انجير خشك | 5عدد |
پوكي استخوان يكي از مهمترين عوارض كاهش مصرف كلسيم است و در صورت همراهي با عواملي مانند: كمبود ويتامين C ، كمبود ويتامين D، درمان با استروئيدها (كورتون)، بي حركتي و... برشدت آن افزوده مي شود. پس بياييم با رعايت نكات زير حافظ سلامتي استخوان ها و جلو گيري از پوكي استخوان خود ، در سن ميانسالي و پيري باشيم.
1. هم اكنون كه مقدار نياز روزانه كلسيم خود را مي دانيد ، سعي كنيد به ميزان لازم از مواد حاوي كلسيم در روز استفاده كنيد ، تا دچار كمبود ميزان كلسيم نشويد. اين ذخيره سازي به ويژه در دهه دوم و سوم بسيار پر اهميت است. در صورتي كه نمي توانيد مقدار لازم كلسيم را از فرآورده هاي غذايي طبيعي تهيه كنيد ، براي جلوگيري از اين بيماري نا خوشايند ، سفارش مي شود ، به مصرف تركيبات مكمل غذايي موجود در بازار بپردازيد.
2. ويتامين D براي سلامتي استخوان ها و جذب كلسيم لازم وضروري است. بنابراين زماني را در بيرون از منزل بگذرانيد ، تا آفتاب بتواند پوست را براي ساختن ويتامين Dتحريك كند.
3. به طور منظم ورزش كنيد. استخوان هاي اطفال با ورزش كردن ، محكم مي شوند و رشد طبيعي خواهند داشت. البته افراد بالغ نيز بايد تحرك كافي داشته باشند. استراحت و عدم تحرك باعث تحليل بافت استخواني مي شود. بهترين، مفيد ترين و كم خرج ترين ورزش براي انسان هاي بالغ و به ويژه افراد مسن پياده روي است. توجه داشته باشيد كه ورزش هاي تحمل وزن مثل پياده روي نقش مهمي در رسوب كلسيم در استخوان ها دارند. ورزش هايي كه فشار و تحمل استخواني ندارند ، كمتر از ورزش هاي تحمل وزن در اين مسئله اثر مثبت دارند.
4. از مصرف مواد افزايش دهنده پوكي استخوان مانند سيگار ، قهوه فراوان و ... خودداري كنيد.
5. جايگزيني هورمون هاي زنانه ، در خانم هاي يائسه زير نظر پزشك مي تواند مانع پوكي استخوان زودرس شود.
درمان پوكي استخوان
اگر پس از سنجش تراكم استخوان ، معلوم شد كه مبتلا به پوكي استخوان هستيد، با نظر پزشك خود مي توانيد تحت درمان هاي زير قراربگيريد: درمان هاي متفاوتي هم اكنون براي پوكي استخوان وجود دارد كه هر كدام با توجه به شرايط بيمار براي وي انجام مي گيرد. از جمله تجويز تركيبات حاوي كلسيم و ويتامينD، تجويز تركيبات فلورايد و دارو هاي كاهنده سرعت پوكي استخوان مانند Etidronale & Alendronale و... كه تمام موارد ذكر شده بسيار پر خرج و گران هستند و تنها موارد اول يعني كلسيم و ويتامينD قابل دسترس تر، كم هزينه تر و براي عموم قابل استفاده تراست.
در نهايت در نظر داشته باشيد كه تغذيه مناسب سرشار از كلسيم و پروتئين ، فعاليت و دوري ازعدم تحرك و انجام ورزش هاي مناسب از زمان كودكي و نوجواني ، بهترين و كم خرج ترين توشه و روش پيشگيري براي جلوگيري از پوكي استخوان است.
توصيه طلايي
مصرف روزانه نيم ليتر شير 50 درصد نياز افراد بالغ به پروتئين و 100 درصد نياز افراد به كلسيم را برآورده مي كند.
